از همان زمانی که درگیریها در مصر بعد از سقوط دولت مبارک آغاز شد ، همه می دانستند رییس جمهور بعدی در این کشور کیست . انتخابات مصر در روزهای 26 و 27 ماه می برگزار شد؛تقریبا یک سال پس از برکناری محمد مرسی و کودتای نظامی به رهبری ژنرال بازنشسته ارتش ، عبدالفتاح السیسی که به آن انقلاب دوم مصر نیز گفته می شود. السیسی قبل از برگزاری انتخابات ریاست جمهوری با هیاتی از نمایندگان هنرمندان مصر دیدار کرد . بر اساس گزارش خبرگزاریهای محلی ، او بیان کرده بود که هنرمندان قلب و روح ملت و وجدان بیدار آنان هستند.

هنر طراحی و کاریکاتور نقش مهمی در قیام مردم مصر در میدان التحریر داشت و در طول سه سالی که از این انقلاب می گذرد ، هنر به تمام گوشه و کنار قاهره گسترش پیدا کرده است . نقاشی های دیواری در همه جا حضور دارند ، گالری های مستقل هنری و مجموعه داران هر هفته نمایشگاههای زیادی را برپا می کنند . در این میان دولت نیز به عنوان حامی بزرگ مالی هنرمندان همچنان در این عرصه حضور دارد . هنرمندان غربی با حمایت دولت موقت بعد از محمد مرسی، سعی کرده بودند در طول این مدت از بنای ابلیسک کوچکی که در میدان التحریر بنا کرده بودند ، به عنوان نماد کشته شدگان این میدان استفاده کنند اما تاکنون بارها این مجسمه در این میدان تخریب شده است . در حالیکه تعدادی از هنرمندان در این میدان هر روز مشغول کاربوده و در انتخابات نیزدست به ایجاد کارهای هنری برای حمایت از السیسی می زدند ، کسانی هم بودند که از همین روش و سلاح علیه السیسی بهره برده و قدرت او را به چالش می کشیدند . اما آیا از زمانی که وزیر دفاع سابق مصر به عنوان رییس جمهور بر صندلی جدید خود تکیه بزند هم این فضا همینطور آزاد باقی می ماند ؟ بسیاری بر این عقیده اند که روند برخورد با هنرمندان از هم اینک شروع شده است .

نمایشگاه کاریکاتوری که اخیرا توسط وزیر فرهنگ مصر در سالن اپرای قاهره افتتاح شده ، نشان می دهد که چگونه حلقه های مختلف مقامات مصر با این رویه برخورد می کنند : در میان دیوارهای اشباع شده از کاریکاتورهای سیاسی از پانصد هنرمند داخلی و خارجی حتی یک قطعه کاریکاتور که در آن از دولت فعلی و یا صاحبان قدرت در دولت آینده السیسی انتقاد کرده باشد دیده نمی شود . در واقع در تک تک کاریکاتورها خط قرمزهای تعیین شده برای هنرمندان قابل مشاهده است .

فرم هنری مطبوعات مصر را نیز معمولا کاریکاتوریست ها تعیین می کنند که هر کدام اداره و بخش خاصی را در مطبوعات این کشور دارند بااین حال از بعد از برکناری محمد مرسی، بسیاری از روزنامه ها مجبور شده اند این بخش از سازمانشان را تعطیل کنند و یا اینکه از انتشار کاریکاتورهایی که مستقیما افراد دولتی و یا ارتش را نشانه رفته، خودداری کنند. جریان اصلی رسانه ای مصر هم اکنون از انتشار کاریکاتور السیسی منع شده است و این ممانعت باعث تعجب بسیاری از هنرمندان شده است چرا که هیچ کدام از رسانه ها با خط قرمزهای اینچنینی در زمان دولت مرسی مواجه نبودند . آنها بعد از انقلاب و ریاست جمهوری محمد مرسی، هم کاریکاتور او را می کشیدند و هم کاریکاتور مبارک را و در بیان موضوعات و منویات ذهنی خود هیچ خط قرمزی نداشتند .

اما با وجود تمام ممانعت ها و خط قرمزها باز هم هنرمندان مصر خلاقیت خاص خودرا حفظ کرده اند. کاریکاتوریست های سرکش وب‌سایتها را منبعی برای انتشار افکارشان یافته اند و بسیاری از گالری داران مستقل نیز به نمایش آثار انتقادی از دولت و شخص السیسی می پردازند . هدا لطفی یکی از کارتونیست های فعال در قاهره در این باره می گوید :« ابداع و خلاقیت به دلیل سانسورهایی که صورت می گیرد ، این روزها به عنصر بسیار مهم کاریکاتورها تبدیل شده است .»

لطفی در ماه دسامبر سال گذشته میلادی نمایشگاهی از آثار انتقادی خود به ارتش این کشور و همچنین دولت موقت را به نمایش گذاشت. او در این باره گفت :« مقامات زمانی که نمایشگاه آثار من برپا بود ، مشغولیات دیگری داشتند و درگیر مسایل فوری تری چون تظاهرات ، اخوان المسلمین و غیره بودند و سانسوری در کارهای من صورت نگرفت اما این روزها اوضاع به سادگی روزهای گذشته نیست و سانسور به شدت اعمال می شود.»

در قاهره کاریکاتور و هنر به چنان سلاح برنده و خطرناکی تبدیل شده که چندی پیش یک کاریکاتوریست برجسته قاهره به دروغ متهم به اعمال تروریستی شده و دستگیر شد .

«گنزیر» که یکی از هنرمندان برجسته مصر است به جرم «کشیدن پرتره های فتنه آمیز از ژنرال عبدالفتاح السیسی« که به صورت آنلاین در اینترنت منتشر شده بود به حبس محکوم شد . دولت مصر او را متهم به همکاری با گروه اخوان المسلمین کرده است در صورتی که همه نزدیکان و همکاران او می دانند که او جزو هیچ گروه سیاسی نبوده و تنها به کار هنری می پرداخته است .

رسانه های احتماعی این روزها بیشترین امکان برای ظهور و بروز هنرمندان منتقد ارتش و دولت را فراهم کرده اند . برخی از این افراد که در رسانه های مجازی به ارائه کارهای خود می پردازند در برابر درخواست رسانه های غربی برای انتشار آثارشان از این کار خودداری می کنند و بیان می کنند این کار برای آنها خطر زیادی را در پی خواهد داشت . به نظر می رسد مصر در مرحله جدیدی از دیکتاتوری به سر می برد و برخورد با انواع آزادیهای مدنی و اجتماعی و آزادی بیان یکی از علائم مهم این تغییر است .  

منتشر شده در: هفته نامه خط خبر